Գյուլիստանի հաշտության պայմանագիր

Նորին կայսերական մեծությունը՝ ամենապայծառափայլ և վեհապետական մեծ տեր, համառուսաստանյան կայսրն ու ինքնակալը, և նորին մեծություն փադիշահը՝ Պարսկական պետության տիրակալն ու իշխողը, իրենց երկու կողմերի հպատակների նկատմամբ բարձր միապետական սիրուց մղված, անկեղծ փոխադարձ ցանկություն ունենալով վերջ դնել իրենց սրտերին հակառակ պատերազմի աղետներին և ամուր հիմքի վրա վերականգնել Համառուսաստանյան կայսրության ու Պարսկական պետության միջև հնուց գոյություն ունեցող հաստատուն խաղաղությունն ու բարիդրացիական բարեկամությունը, բարեհաճեցին այս արդար և փրկարար գործի համար իրենց լիազորներ նշանակել․ համառուսաստանյան կայսերական մեծությունը՝ գերազանցափայլ Նիկոլայ Ռտիշչևին՝ իր գեներալ-լեյտենանտին, Վրաստանում և Կովկասյան գծում զորքերի գլխավոր հրամանատարին, Աստրախանի ու Կովկասի նահանգների և Վրաստանի քաղաքացիական գործերի և այս երկրամասի բոլոր սահմանային գործերի գլխավոր կառավարչին, Կասպից ռազմական նավատորմիկի հրամանատարին, Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու, Սուրբ Աննայի առաջին աստիճանի, Սուրբ մեծ նահատակ և հաղթաբեր Գեորգիի չորրորդ դասի շքանշանների ասպետին և «Քաջության համար» մակագրությամբ ոսկե թրի կրողին, իսկ պարսից շահի մեծությունը՝ իր բարձրապատիվ և մեծահարգ Միրզա Աբդուլ Հասան խանին՝ նախկին արտակարգ դեսպանին թուրքական և անգլիական արքունիքներում, պարսիկ մեծավորների միջից ընտրված՝ իր տիրակալին ամենամերձավոր պաշտոնյային, պարսից բարձրագույն արքունիքի գաղտնի գործերի խորհրդականին, վեզիրների տոհմից սերված՝ պարսից արքունիքի երկրորդ դասի խանին, որն իր տիրակալից հատուկ շնորհի է արժանացել՝ ադամանդազարդ դաշույն ու թուր, շալե հանդերձ և ադամանդակուռ ձիասարք։ Ուստի մենք՝ վերոհիշյալ լիազորներս, հանդիպելով Ղարաբաղի տիրույթի Գյուլիստան վայրում՝ Զեյվա գետակի մոտ, և փոխանակելով լիազորագրերը, յուրաքանչյուրն իր կողմից քննելով այն ամենը, ինչ վերաբերում է մեր մեծ տիրակալների անունից մեր սահմանելիք խաղաղությանն ու բարեկամությանը, մեզ տրված իշխանության և բարձրագույն լիազորությունների ուժով հավերժական ժամանակների համար սահմանեցինք և հաստատեցինք հետևյալ հոդվածները․

Ռուսական կայսրության և Պարսկական պետության միջև մինչ այժմ գոյություն ունեցող թշնամանքն ու տարաձայնություններն այսուհետ դադարում են սույն պայմանագրով, և թող հավերժական խաղաղություն, բարեկամություն ու բարի համաձայնություն լինի համառուսաստանյան ինքնակալ կայսեր մեծության և պարսից շահի մեծության, նրանց ժառանգների ու գահերի հաջորդների և նրանց երկու բարձր տերությունների միջև։

Քանի որ երկու բարձր տերությունների միջև նախնական հարաբերությունների միջոցով արդեն փոխադարձ համաձայնություն է ձեռք բերվել խաղաղություն հաստատել Status quo ad presenten հիմքով, այսինքն՝ որ յուրաքանչյուր կողմ իր տիրապետության տակ պահի այն հողերը, խանություններն ու տիրույթները, որոնք այժմ ամբողջությամբ իր իշխանության ներքո են, Համառուսաստանյան կայսրության և Պարսկական պետության միջև այսուհետ սահմանը կլինի հետևյալ գիծը․ Օդինա Բազար վայրից ուղիղ գծով Մուղանի տափաստանով մինչև Արաքս գետի Եդիբուլուք անցատեղը, այնտեղից Արաքսով վեր՝ մինչև Կապանակչայ գետակի միախառնումը, ապա Կապանակչայի աջ կողմով մինչև Մեղրու լեռների լեռնաշղթան և այնտեղից՝ շարունակելով գիծը Ղարաբաղի ու Նախիջևանի խանությունների սահմաններով, Ալագյազի լեռների լեռնաշղթայով մինչև Դարալագյազ վայրը, որտեղ միանում են Ղարաբաղի, Նախիջևանի ու Երևանի խանությունների և Ելիսավետպոլի շրջանի մի մասի՝ նախկին Գյանջայի խանության սահմանները։ Այնտեղից՝ Երևանի խանությունը Ելիսավետպոլի շրջանի, ինչպես նաև Շամշադիլի և Ղազախի հողերից բաժանող սահմանով մինչև Էշոկ Մեյդան վայրը, իսկ այնտեղից՝ լեռնաշղթայով, գետակի աջ կողմի և Գիմզաչիմանի ճանապարհի երկայնքով, ապա Փամբակի լեռների լեռնաշղթայով մինչև Շուրագելի սահմանի անկյունը։ Այդ անկյունից՝ մինչև ձյունապատ Ալագյազ լեռան գագաթը, իսկ այնտեղից՝ լեռների լեռնաշղթայով Շուրագելի սահմանի երկայնքով, Մաստարասի ու Արթիկի միջև՝ մինչև Արփաչայ գետակը։ Սակայն քանի որ Թալիշի տիրույթը պատերազմի ընթացքում ձեռքից ձեռք է անցել, այդ խանության սահմանները Զինզելիի և Արդավիլի կողմից առավել որոշակիորեն կճշգրտվեն սույն պայմանագրի կնքումից ու վավերացումից հետո՝ փոխադարձ համաձայնությամբ երկու կողմերից ընտրված հանձնակատարների կողմից։ Երկու կողմերի գլխավոր հրամանատարների ղեկավարությամբ նրանք կկազմեն այն հողերի, գյուղերի, կիրճերի, գետերի, լեռների, լճերի և վայրերի հավաստի ու մանրամասն նկարագրությունը, որոնք այժմ փաստացի յուրաքանչյուր կողմի իշխանության ներքո են։ Ապա Թալիշի խանության սահմանագիծը կորոշվի Status quo ad presenten հիմքով այնպես, որ յուրաքանչյուր կողմ պահի իր տիրապետությունը։ Նույն կերպ, եթե վերոհիշյալ սահմաններում որևէ բան անցնի այս կամ այն կողմի սահմանագծից այն կողմ, երկու բարձր տերությունների հանձնակատարների քննությունից հետո յուրաքանչյուր կողմ Status quo ad presenten հիմքով պատշաճ բավարարում կտա։

Նորին շահական մեծությունը, ի ապացույց համառուսաստանյան կայսեր մեծության նկատմամբ իր անկեղծ բարեկամության, սույնով հանդիսավորապես ճանաչում է՝ ինչպես իր, այնպես էլ պարսից գահի բարձրագույն հաջորդների համար, որպես Ռուսական կայսրության սեփականություն Ղարաբաղի և Գյանջայի խանությունները՝ վերջինս այժմ Ելիսավետպոլ անվանմամբ նահանգ դարձված, ինչպես նաև Շաքիի, Շիրվանի, Դերբենդի, Ղուբայի, Բաքվի և Թալիշի խանությունները՝ այս վերջին խանության այն հողերով, որոնք այժմ Ռուսական կայսրության իշխանության ներքո են։ Նույնպես՝ ամբողջ Դաղստանը, Վրաստանը՝ Շուրագելի նահանգով, Իմերեթը, Գուրիան, Մինգրելիան և Աբխազիան, ինչպես նաև այժմ հաստատված սահմանի ու Կովկասյան գծի միջև գտնվող բոլոր տիրույթներն ու հողերը՝ այդ գծին և Կասպից ծովին հարող հողերով ու ժողովուրդներով։

Համառուսաստանյան կայսեր մեծությունը, ի պատասխան պարսից շահի մեծության նկատմամբ իր բարեկամության և ի ապացույց իր հարևան Պարսկաստան պետությունում ինքնակալությունն ու իշխող իշխանությունն ամուր հիմքի վրա տեսնելու անկեղծ ցանկության, սույնով հանդիսավորապես իր ու իր հաջորդների անունից խոստանում է անհրաժեշտության դեպքում օգնություն ցույց տալ պարսից շահի այն որդուն, որին նա կնշանակի Պարսկական պետության ժառանգորդ, որպեսզի որևէ արտաքին թշնամի չկարողանա միջամտել Պարսկական պետության գործերին, և որպեսզի ռուսական բարձրագույն արքունիքի օգնությամբ պարսից արքունիքն ամրապնդվի։ Սակայն եթե Պարսկական պետության գործերի առնչությամբ շահի որդիների միջև վեճեր ծագեն, Ռուսական կայսրությունը դրանց չի միջամտի մինչև այն ժամանակ, երբ այդ պահին իշխող շահը նման օգնություն խնդրի։

Ռուսական առևտրական նավերին, նախկին սովորության համաձայն, իրավունք է տրվում նավարկելու Կասպից ծովի ափերի մոտ և կանգ առնելու այնտեղ, ընդ որում՝ պարսիկները պարտավոր են նավաբեկության ժամանակ բարեկամական օգնություն ցույց տալ։ Նույն իրավունքը նախկին սովորության համաձայն տրվում է նաև պարսկական առևտրական նավերին՝ Կասպից ծովում նավարկելու և ռուսական ափերին կանգ առնելու համար, որտեղ նավաբեկության դեպքում պարսիկներին փոխադարձաբար պետք է ամեն տեսակի աջակցություն ցուցաբերվի։ Ինչ վերաբերում է ռազմական նավերին, քանի որ ինչպես պատերազմից առաջ, այնպես էլ խաղաղության ժամանակ և միշտ Կասպից ծովում գոյություն է ունեցել միայն ռուսական ռազմական դրոշը, այս առումով նաև այժմ միայն նրան է վերապահվում նախկին իրավունքը՝ այն պայմանով, որ բացի Ռուսական տերությունից որևէ այլ տերություն Կասպից ծովում ռազմական դրոշ չի կարող ունենալ։

Երկու կողմերի բոլոր գերիները՝ մարտում վերցվածները կամ գերեվարված բնակիչները՝ քրիստոնյաներն ու այլ հավատքների հետևորդները, պետք է ազատ արձակվեն պայմանագիրը կնքելուց և ստորագրելուց հետո երեք ամսվա ընթացքում։ Յուրաքանչյուր կողմ նրանց պետք է ապահովի պարենով և ճանապարհածախսով մինչև Ղարաքիլիսա, որտեղ սահմանային պետերը միմյանց հետ կապ կհաստատեն գերիներին ընդունելու համար։ Ինքնակամ կամ հանցանքների պատճառով փախած բոլոր անձանց իրավունք է տրվում հայրենիք վերադառնալ, եթե իրենք կամավոր ցանկանան։ Իսկ չցանկացողներին, ինչ ազգության էլ պատկանելիս լինեն, չպետք է հարկադրել։ Բացի դրանից՝ երկու կողմերից փախածներին շնորհվում է համաներում կամ ներում։

Բացի վերն ասվածից՝ համառուսաստանյան կայսեր մեծությունը և պարսից շահի մեծությունը բարեհաճում են, որ իրենց բարձր արքունիքների նախարարները կամ դեսպանորդները, անհրաժեշտության դեպքում ուղարկվելով նրանց մեծությունների նստավայրերը, ընդունվեն իրենց կոչմանը և իրենց վստահված գործերի կարևորությանը համապատասխան։ Նրանց կողմից, նախկին օրինակների համաձայն, անհրաժեշտ համարված քաղաքներում առևտրի պաշտպանության համար նշանակվող գործակալները կամ հյուպատոսները, որոնք իրենց մոտ տասը հոգուց ավելի շքախումբ չպետք է ունենան, որպես վստահված պաշտոնյաներ պետք է վայելեն իրենց կոչմանը պատշաճ հարգանք և պատիվ։ Պետք է հրահանգվի ոչ միայն նրանց որևէ կերպ չվիրավորել, այլև, նրանց ներկայացմամբ երկու կողմերի հպատակների նկատմամբ անարդարության դեպքերում, արդար դատ իրականացնել և տուժածներին արդարացի բավարարում տալ։

Ինչ վերաբերում է նրանց մեծությունների երկու կողմերի հպատակների առևտրական հարաբերություններին, այն անձանց, որոնք իրենց կառավարություններից կամ կառավարության նշանակած սահմանային պետերից կունենան գրավոր փաստաթղթեր՝ հաստատելու համար, որ նրանք իսկապես վաճառականներ են՝ ռուս կամ պարսիկ հպատակներ, կթույլատրվի ցամաքով ու ծովով ազատ մեկնել երկու բարձր պայմանավորվող պետությունները, այնտեղ բնակվել որքան ցանկանան, առևտուր անել և հետ վերադառնալ առանց որևէ կասեցման։ Ռուսական կայսրությանը պատկանող վայրերից Պարսկաստան բերվող և փոխադարձաբար Պարսկաստանից այդ վայրերը տարվող ապրանքները կարելի է վաճառել ու փոխանակել այլ ապրանքներով։ Երկու բարձր տերությունների վաճառականների միջև ծագող վեճերը, պարտքերը և այլ գանգատները պետք է լուծվեն սովորական կարգով՝ դիմելով հյուպատոսին կամ գործակալին, իսկ դրանց բացակայության դեպքում՝ տեղական պետին։ Նրանք պարտավոր են, ըստ արդարության քննելով խնդրանքները, իրենք տրամադրել կամ իրավասու անձանցից պահանջել պատշաճ բավարարում և բնավ թույլ չտալ, որ վաճառականները որևէ անարդարության կամ ճնշման ենթարկվեն։ Պարսկաստան ժամանած ռուսահպատակ վաճառականներին ազատ կլինի այնտեղից իրենց ապրանքներով մեկնել Պարսկաստանի հետ բարեկամ այլ պետություններ, եթե ցանկանան, որի համար պարսկական կառավարությունը չի զլանա նրանց ապահովել ազատ անցման անհրաժեշտ անձնագրերով։ Նույնը փոխադարձաբար ռուսական կառավարությունը կպահպանի այն պարսիկ վաճառականների նկատմամբ, որոնք առևտրական գործերով ցանկանան Ռուսաստանի միջով մեկնել Ռուսաստանի հետ բարեկամ այլ պետություններ։ Պարսկաստան այցելած կամ այնտեղ բնակված ռուսահպատակի մահվան դեպքում նրա իրերն ու շարժական և անշարժ այլ գույքը, որպես բարեկամ տերության հպատակին պատկանող, պետք է տնօրինվեն հետևյալ կերպ․ շարժականը՝ առանց պահելու կամ թաքցնելու, օրինական հիմքով և ստացականներով հանձնվի նրա ընկերներին կամ ազգականներին, իսկ անշարժը՝ թույլատրվի ազգականներին վաճառել ում ցանկանան՝ իրենց կամքով և իրենց օգտին, ինչպես միշտ արվում է Ռուսական կայսրությունում և բոլոր քաղաքակիրթ պետություններում՝ անկախ անձի պետական պատկանելությունից։

Ռուս վաճառականների՝ պարսկական քաղաքներ կամ նավահանգիստներ բերած ապրանքներից պետք է գանձվի հինգ տոկոսից ոչ ավելի մաքս՝ այն կրկին չպահանջելով, ուր էլ վաճառականներն իրենց այդ ապրանքներով գնան։ Նույն չափը պետք է գանձվի այնտեղից արտահանվող պարսկական ապրանքներից։ Այլևս որևէ տուրք, հարկ, մաքս կամ վճար որևէ պատրվակով կամ հնարքով չպետք է պահանջվի։ Նույն մաքսերը և նույն հիմքով փոխադարձաբար մեկ անգամ պետք է գանձվեն նաև պարսիկ հպատակների՝ ռուսական քաղաքներ կամ նավահանգիստներ բերած պարսկական ապրանքներից, ինչպես նաև արտահանվողներից։

Երկու պայմանավորվող տերությունների ափերին կամ նավահանգիստներին ապրանք հասցնելու, կամ ցամաքով սահմանային քաղաքներ բերելու դեպքում երկու կողմերի վաճառականներին ազատություն է տրվում իրենց ապրանքները վաճառելու և այլ ապրանքներ գնելու կամ փոխանակելու՝ առանց մաքսային կառավարիչներից կամ կապալառուներից թույլտվություն խնդրելու։ Վերջիններիս պարտականությունն է հետևել, որ առևտուրն ընթանա առանց խոչընդոտի, և որ օրենքով սահմանված մաքսերը պատշաճորեն գանձվեն գանձարանի օգտին վաճառողից կամ գնորդից՝ ըստ այդ մասին նրանց կամավոր համաձայնության։

Սույն պայմանագիրն ստորագրելուց հետո երկու բարձր տերությունների լիազորները փոխադարձաբար և անհապաղ բոլոր վայրերը կուղարկեն դրա մասին պատշաճ ծանուցում և ամենուր ռազմական գործողություններն անմիջապես դադարեցնելու հրամաններ։ Հավերժական խաղաղության սույն պայմանագիրը՝ երկու նույնաբովանդակ օրինակով և պարսկերեն թարգմանությամբ կազմված, երկու բարձր պայմանավորվող տերությունների վերոհիշյալ լիազորների ստորագրած, նրանց կնիքներով վավերացված և փոխադարձաբար փոխանակված, պետք է համառուսաստանյան կայսեր մեծության և պարսից շահի մեծության կողմից հաստատվի ու վավերացվի նրանց մեծությունների սեփական ստորագրություններով հանդիսավոր վավերագրերով։ Պայմանագրի վավերացված օրինակները հիշյալ բարձր արքունիքներից փոխադարձաբար պետք է ուղարկվեն նրանց վերոհիշյալ լիազորներին երեք ամսվա ընթացքում։ Կնքված է ռուսական ճամբարում՝ Ղարաբաղի տիրույթի Գյուլիստան վայրում, Զեյվա գետակի մոտ, Քրիստոսի ծննդից 1813 թվականի հոկտեմբերի 12-ին, իսկ պարսկական հաշվարկով՝ 1228 թվականի շավվալ ամսվա 29-րդ օրը։