Հայկական բարենորոգումների մասին համաձայնագիր

Կոստանդնուպոլիս, 26 հունվարի/8 փետրվարի 1914 թ։

Նորին գերազանցություն պարոն Կոնստանտին Գուլկևիչի՝ Ռուսաստանի կայսերական գործերի հավատարմատարի, և Նորին լուսափայլություն իշխան Սաիդ Հալիմ փաշայի՝ մեծ վեզիրի և Օսմանյան կայսրության արտաքին գործերի նախարարի միջև համաձայնություն է ձեռք բերվել, որ Արևելյան Անատոլիայի երկու հատվածների ղեկավար նշանակվելիք երկու գլխավոր տեսուչների նշանակման հետ միաժամանակ Բարձր Դուռը մեծ տերություններին կդիմի հետևյալ նոտայով․

Արևելյան Անատոլիայի երկու հատվածների ղեկավար կնշանակվեն երկու օտարերկրացի գլխավոր տեսուչներ․ պարոն Ա.......՝ Էրզրումի, Տրապիզոնի և Սվազի վիլայեթներից կազմված հատվածի ղեկավար, և պարոն Բ.....՝ Վանի, Բիթլիսի, Խարբերդի և Դիարբեքիրի վիլայեթներից կազմված հատվածի ղեկավար։

Գլխավոր տեսուչների իրավասությանն է պատկանում իրենց հատվածներում վարչակազմի, արդարադատության, ոստիկանության և ժանդարմերիայի վերահսկողությունը։

Հասարակական անվտանգության մարմինների ուժերի անբավարարության դեպքում գլխավոր տեսուչի պահանջով զինված ուժեր են տրամադրվում նրա տնօրինությանը՝ իր իրավասության սահմաններում ձեռնարկած միջոցառումներն իրականացնելու համար։

Գլխավոր տեսուչները, ըստ հանգամանքների, պաշտոնից ազատում են բոլոր այն պաշտոնյաներին, որոնց անպիտանությունը կամ վատ վարքագիծը հաստատել են՝ դատի տալով նրանցից պատժելի արարք կատարածներին։ Գլխավոր տեսուչները պաշտոնից ազատված ստորադաս պաշտոնյաներին փոխարինում են նորերով, որոնք բավարարում են կանոններով և օրենքներով նախատեսված՝ ծառայության ընդունվելու պայմանները։

Նրանք իրավունք ունեն Նորին մեծություն սուլթանի կառավարությանը ներկայացումներ անելու բարձր պաշտոնյաների նշանակման վերաբերյալ։

Պաշտոնյաների ազատման բոլոր դեպքերի մասին նրանք անհապաղ տեղեկացնում են համապատասխան նախարարություններին՝ պատճառների համառոտ հիմնավորում պարունակող հեռագրերով, իսկ մեկշաբաթյա ժամկետում նախարարությանն են ուղարկում այդ պաշտոնյաներից յուրաքանչյուրի գործը՝ պատճառների մանրամասն շարադրանքով։

Կարևոր դեպքերում, որոնք պահանջում են անհետաձգելի միջոցներ, գլխավոր տեսուչներն իրավունք ունեն անհապաղ պաշտոնից հեռացնելու դատական գերատեսչության անփոփոխելի պաշտոնյաներին՝ պայմանով, որ դեպքի մասին անմիջապես զեկուցվի արդարադատության վարչությանը։

Երբ վալիները կատարում են անհետաձգելի խստապահանջ միջոցներ պահանջող գործողություններ, գլխավոր տեսուչները պետք է այդ մասին հեռագրով հաղորդեն ներքին գործերի նախարարին, որն անմիջապես հարցը կներկայացնի Նախարարների խորհրդին։ Վերջինս պետք է որոշում ընդունի գլխավոր տեսուչի հեռագիրը ստանալուց ոչ ուշ, քան չորս օր անց։

Հողային վեճերը կլուծվեն գլխավոր տեսուչների անմիջական հսկողության ներքո։

Գլխավոր տեսուչների իրավունքներին և պարտականություններին վերաբերող ավելի մանրամասն հրահանգները կմշակվեն նրանց նշանակումից հետո և նրանց մասնակցությամբ։ Եթե 10 տարվա ընթացքում գլխավոր տեսուչների պաշտոնները թափուր մնան, Բարձր Դուռն ապավինում է մեծ տերությունների բարեհաճ աջակցությանը՝ գլխավոր տեսուչների ընտրության գործում։

Օրենքները, հրամանագրերը և կառավարական հաղորդագրությունները յուրաքանչյուր հատվածում պետք է հրապարակվեն տեղական լեզուներով։ Յուրաքանչյուր կողմ իրավունք կունենա վարչակազմի և դատարանի առջև օգտվելու իր լեզվից, եթե գլխավոր տեսուչը դա հնարավոր համարի։ Դատարանների որոշումները կշարադրվեն թուրքերեն և, հնարավորության դեպքում, կուղեկցվեն կողմերի լեզուներով թարգմանություններով։

Յուրաքանչյուր էթնիկ տարրի՝ ունսուրի բաժինը յուրաքանչյուր վիլայեթի ժողովրդական կրթության բյուջեում կորոշվի նրա վճարած ժողովրդական կրթության հարկին համամասնորեն։ Կայսերական կառավարությունը որևէ խոչընդոտ չի հարուցի, որպեսզի հավատակիցները մասնակցեն համայնքային դպրոցների պահպանմանը։

Խաղաղ ժամանակ յուրաքանչյուր օսմանյան հպատակ պետք է զինվորական ծառայությունը կատարի այն զինվորական շրջանում, որտեղ բնակվում է։ Սակայն կայսերական կառավարությունը, ցամաքային զորքեր ուղարկելով Եմենի, Ասիրի և Նեջդի հեռավոր մասերը, մինչև նոր կարգադրություն այդ զորքերը կհամալրի կայսրության բոլոր մասերից՝ այնտեղ բնակվող ազգություններին համամասնորեն։ Բացի այդ, այն ռազմածովային ուժերում կընդգրկի կայսրության բոլոր մասերից վերցված նորակոչիկների։

Համիդիե գնդերը կվերակազմավորվեն պահեստային հեծելազորի։ Նրանց զենքերը կպահվեն զինվորական պահեստներում և նրանց կհանձնվեն միայն զորահավաքի կամ զորավարժությունների դեպքերում։ Նրանք կենթարկվեն այն բանակային կորպուսների հրամանատարներին, որոնց շրջաններում գտնվում են։ Խաղաղ ժամանակ գնդերի, էսկադրոնների և դասակների հրամանատարները կընտրվեն օսմանյան գործող բանակի սպաների միջից։ Այս գնդերի զինվորները զինվորական ծառայությունը կկատարեն մեկ տարի։ Այս գնդեր ընդունվելու համար զինվորները պետք է սեփական միջոցներով ապահովեն իրենց ձիերով և դրանց ամբողջ հանդերձանքով։ Տվյալ շրջանում բնակվող և այս պահանջներին համապատասխանող յուրաքանչյուր անձ՝ առանց ցեղի և կրոնի տարբերության, կարող է ընդգրկվել այդ գնդերում։ Զորահավաքի և զորավարժությունների ժամանակ հավաքված այս գնդերը կենթարկվեն կարգապահական նույն միջոցներին, ինչ կանոնավոր զորքերը։

Վիլայեթների ընդհանուր խորհուրդների իրավասությունը որոշվում է 1329 թ. (1913 թ.) մարտի 13-ի օրենքի սկզբունքների հիման վրա։

Երկու հատվածներում տարբեր կրոնների, ազգությունների և լեզուների իրական հարաբերակցությունը կորոշվի վերջնական մարդահամարով, որը կկատարվի գլխավոր տեսուչների հսկողությամբ՝ հնարավորինս կարճ, հնարավորության դեպքում մեկ տարին չգերազանցող ժամկետում։

Մինչ այդ Վանի և Բիթլիսի վիլայեթների ընդհանուր խորհուրդներում՝ մեջլիսի ումումի, և կոմիտեներում ընտրվող անդամները կեսը կընտրվեն մուսուլմաններից, կեսը՝ ոչ մուսուլմաններից։

Եթե Էրզրումի վիլայեթում վերջնական մարդահամարը չավարտվի մեկ տարվա ընթացքում, ընդհանուր խորհրդի անդամները կընտրվեն հավասարության նույն հիմքով, ինչ վերոհիշյալ երկու վիլայեթներում։

Սվազի, Խարբերդի և Դիարբեքիրի վիլայեթներում ընդհանուր խորհուրդների անդամներն այսուհետև կընտրվեն համամասնության սկզբունքով։ Այդ նպատակով մինչև մարդահամարի ավարտը մուսուլման ընտրիչների թիվը կորոշվի վերջին ընտրությունների համար հիմք ծառայած ընտրական ցուցակներով, իսկ ոչ մուսուլմանների թիվը՝ նրանց համայնքների ներկայացնելիք ցուցակներով։ Սակայն եթե գործնական տարբեր դժվարություններ այս ժամանակավոր ընտրական համակարգը դժվարագործադրելի դարձնեն, ապա Սվազի, Խարբերդի և Դիարբեքիրի երեք վիլայեթների ընդհանուր ժողովներում տեղերի բաշխման համար գլխավոր տեսուչներն իրավունք կունենան առաջարկելու մեկ այլ համամասնություն, որն ավելի կհամապատասխանի վերոհիշյալ վիլայեթների ժամանակի կարիքներին և պահանջներին։

Բոլոր այն վիլայեթներում, որտեղ ընդհանուր խորհուրդները կընտրվեն համամասնության սկզբունքով, փոքրամասնության համար ներկայացուցչություն կապահովվի կոմիտեներում՝ էնջումեններում։

Վարչական խորհուրդներում ընտրվող անդամները, ինչպես նախկինում, կեսը կընտրվեն մուսուլմաններից, կեսը՝ ոչ մուսուլմաններից։

Եթե գլխավոր տեսուչները դա անհարմար չհամարեն, ապա մուսուլմանների և ոչ մուսուլմանների միջև հավասարության սկզբունքը երկու հատվածներում կկիրառվի նաև ոստիկանության և ժանդարմերիայի համալրման համար՝ պաշտոնների թափուր դառնալուն զուգընթաց։

Հավասարության նույն սկզբունքը, որքան հնարավոր է, կկիրառվի նաև երկու հատվածներում մնացած բոլոր պաշտոնների բաշխման ժամանակ։

Ի վկայություն որի՝ վերը նշված անձինք ստորագրեցին սույն ակտը և դրեցին իրենց կնիքները։

ՍՏՈՐԱԳՐԵՑԻՆ՝

Գուլկևիչ Սաիդ Հալիմ