Մոսկվայի բարեկամության և եղբայրության պայմանագիր (1921)

Ռուսաստանի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Խորհրդային Հանրապետության կառավարությունը և Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարությունը, ընդունելով ազգերի եղբայրության և ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի սկզբունքները, արձանագրելով իմպերիալիզմի դեմ պայքարում իրենց միջև գոյություն ունեցող համերաշխությունը, ինչպես նաև այն փաստը, որ երկու ժողովուրդներից մեկի համար ստեղծված ամեն դժվարություն վատթարացնում է մյուսի դրությունը, և լիովին ոգեշնչված լինելով իրենց միջև մշտական ջերմ փոխհարաբերություններ ու երկու կողմերի փոխադարձ շահերի վրա հիմնված անխզելի անկեղծ բարեկամություն հաստատելու ցանկությամբ, որոշեցին կնքել բարեկամության և եղբայրության պայմանագիր և այդ նպատակով իրենց լիազորներ նշանակեցին․ Ռուսաստանի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Խորհրդային Հանրապետության կառավարությունը՝ արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսար և Համառուսաստանյան կենտրոնական գործադիր կոմիտեի անդամ Գեորգի Վասիլևիչ Չիչերինին և այդ կոմիտեի անդամ Ջիլալ Էդդին Կորկմասովին, իսկ Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարությունը՝ Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի ժողովրդական տնտեսության ժողովրդական կոմիսար և նույն ժողովում Քասթամոնիի պատգամավոր Յուսուֆ Քեմալ բեյին, Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի լուսավորության ժողովրդական կոմիսար և նույն ժողովում Սինոպի պատգամավոր դոկտոր Ռիզա Նուր բեյին և Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի արտակարգ ու լիազոր դեսպան, հիշյալ ժողովում Անգորայի անդամ Ալի Ֆուադ փաշային։ Նրանք, փոխանակելով իրենց լիազորագրերը, որոնք պատշաճ և օրինական ձևով կազմված ճանաչվեցին, համաձայնեցին հետևյալի մասին․

Պայմանավորվող կողմերից յուրաքանչյուրը համաձայնում է չճանաչել որևէ հաշտության պայմանագիր կամ այլ միջազգային ակտ, որի ընդունմանը պայմանավորվող մյուս կողմը հարկադրված կլիներ ուժով։ ՌՍՖԽՀ-ի կառավարությունը համաձայնում է չճանաչել Թուրքիային վերաբերող որևէ միջազգային ակտ, որը չի ճանաչվել Թուրքիայի ազգային կառավարության կողմից՝ այժմ ներկայացված նրա Ազգային մեծ ժողովով։ Սույն պայմանագրում Թուրքիա հասկացությամբ նկատի են առնվում 1336 (1920) թվականի հունվարի 28-ի Թուրքական ազգային ուխտում ընդգրկված տարածքները․ այդ ուխտը մշակվել ու հռչակվել է Կոստանդնուպոլսի օսմանյան պատգամավորների պալատի կողմից և հաղորդվել մամուլին ու բոլոր տերություններին։ Թուրքիայի հյուսիսարևելյան սահմանը որոշվում է այն գծով, որը, սկսվելով Սև ծովի ափին գտնվող Սարպ գյուղից, անցնում է Խեդիս Մթա լեռան վրայով, Շավշեթ լեռ–Քաննի Դաղ լեռան ջրբաժանով, այնուհետև հետևում է Արդահանի և Կարսի սանջակների հյուսիսային վարչական սահմանին՝ Արփաչայ և Արաքս գետերի տալվեգով մինչև Ստորին Կարասուի գետաբերանը։ Սահմանի մանրամասն նկարագրությունը և դրան վերաբերող հարցերը սահմանված են 1(Ա) և 1(Բ) հավելվածներում ու երկու պայմանավորվող կողմերի ստորագրած կից քարտեզում։

Թուրքիան համաձայնում է Վրաստանին զիջել Բաթում նավահանգստի ու քաղաքի և սույն պայմանագրի 1-ին հոդվածում նշված սահմանից հյուսիս ընկած ու Բաթումի շրջանի մաս կազմած տարածքի նկատմամբ գերիշխանությունը (սյուզերենությունը), պայմանով, որ․ 1) սույն հոդվածում նշված վայրերի բնակչությունը վարչական առումով կօգտվի տեղական լայն ինքնավարությունից, որը յուրաքանչյուր համայնքի համար կապահովի նրա մշակութային և կրոնական իրավունքները, և բնակչությանը հնարավորություն կտրվի սահմանելու իր ցանկություններին համապատասխան հողային օրենք, 2) Թուրքիային կտրամադրվի Բաթումի նավահանգստով Թուրքիա ուղարկվող կամ այնտեղից արտահանվող բոլոր ապրանքների ազատ տարանցում՝ առանց մաքսի, որևէ ձգձգման կամ որևէ տեսակի վճարի, ինչպես նաև Բաթումի նավահանգստից օգտվելու իրավունք՝ առանց դրա համար հատուկ վճար գանձելու։

Երկու պայմանավորվող կողմերը համաձայն են, որ սույն պայմանագրի 1(Գ) հավելվածում նշված սահմաններում Նախիջևանի մարզը կազմում է Ադրբեջանի հովանավորության ներքո ինքնավար տարածք՝ պայմանով, որ Ադրբեջանն այդ հովանավորությունը որևէ երրորդ պետության չի զիջի։ Նախիջևանի տարածքի՝ Արաքսի տալվեգի և Դաղնա (3829)–Վելի Դաղ (4121)–Բաղարզիք (6587)–Քյոմուրլու Դաղ (6930) լեռների գծի միջև ընկած եռանկյունաձև գոտում նշված տարածքի սահմանագիծը, որը սկսվում է Քյոմուրլու Դաղից (6930), անցնում Սարայ Բուլաղ լեռով (8071) ու Արարատ կայարանով և ավարտվում Կարասուի ու Արաքսի հատման կետում, կճշգրտվի Թուրքիայի, Ադրբեջանի և Հայաստանի պատվիրակներից կազմված հանձնաժողովի կողմից։

Երկու պայմանավորվող կողմերը, արձանագրելով Արևելքի ժողովուրդների ազգային-ազատագրական շարժման և Ռուսաստանի աշխատավորների՝ նոր հասարակարգի համար պայքարի առնչությունը, հանդիսավորապես ճանաչում են այդ ժողովուրդների ազատության ու անկախության իրավունքը, ինչպես նաև իրենց ցանկություններին համապատասխան կառավարման ձև ընտրելու իրավունքը։

Նեղուցների բացումն ու բոլոր ժողովուրդների առևտրական հարաբերությունների համար դրանցով ազատ անցումն ապահովելու նպատակով երկու պայմանավորվող կողմերը համաձայնում են Սև ծովի և նեղուցների միջազգային կանոնադրության վերջնական մշակումը հանձնել առափնյա երկրների պատվիրակների հատուկ խորհրդաժողովին՝ պայմանով, որ դրա որոշումները վնաս չեն հասցնի Թուրքիայի լիակատար ինքնիշխանությանը, ինչպես նաև Թուրքիայի ու նրա մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսի անվտանգությանը։

Երկու պայմանավորվող կողմերը ճանաչում են, որ երկու երկրների միջև մինչ այժմ կնքված բոլոր պայմանագրերը չեն համապատասխանում նրանց փոխադարձ շահերին։ Ուստի նրանք համաձայնում են այդ պայմանագրերը համարել չեղարկված և ուժը կորցրած։ Ռուսաստանի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Խորհրդային Հանրապետության կառավարությունը, մասնավորապես, հայտարարում է, որ Թուրքիային համարում է իր նկատմամբ ցանկացած դրամական կամ այլ պարտավորությունից ազատ՝ հիմնված Թուրքիայի և ցարական կառավարության միջև նախկինում կնքված միջազգային ակտերի վրա։

Ռուսաստանի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Խորհրդային Հանրապետության կառավարությունը, կապիտուլյացիաների կարգը համարելով անհամատեղելի յուրաքանչյուր երկրի ազգային ազատ զարգացման և իր ինքնիշխան իրավունքների լիակատար իրականացման հետ, ուժը կորցրած ու չեղարկված է համարում այդ կարգին որևէ առնչություն ունեցող բոլոր գործողություններն ու իրավունքները։

Երկու պայմանավորվող կողմերը համաձայնում են իրենց տարածքում չթույլատրել այնպիսի կազմակերպությունների կամ խմբերի ձևավորումն ու ներկայությունը, որոնք հավակնում են մյուս կողմի կամ նրա տարածքի մի մասի կառավարության դերին, ինչպես նաև այն խմբերի ներկայությունը, որոնք նպատակ ունեն պայքարել մյուս պետության դեմ։ Ռուսաստանն ու Թուրքիան նույն պարտավորությունը ստանձնում են նաև Կովկասի խորհրդային հանրապետությունների նկատմամբ՝ փոխադարձության պայմանով։ Սահմանված է, որ սույն հոդվածում հիշատակված թուրքական տարածք ասելով նկատի է առնվում Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարության անմիջական ռազմական և քաղաքացիական կառավարման ներքո գտնվող տարածքը։

Երկու երկրների միջև հարաբերությունների անընդհատությունն ապահովելու նպատակով պայմանավորվող կողմերը պարտավորվում են համատեղ համաձայնեցմամբ ձեռնարկել բոլոր անհրաժեշտ միջոցները՝ հնարավորինս արագ պահպանելու և զարգացնելու երկաթուղային, հեռագրական և այլ հաղորդակցությունները, ինչպես նաև ապահովելու մարդկանց ու ապրանքների ազատ տեղաշարժը երկու երկրների միջև՝ առանց որևէ ձգձգման։ Սակայն ճանաչվում է, որ թե՛ ուղևորների, թե՛ ապրանքների տեղաշարժի, մուտքի ու ելքի նկատմամբ ամբողջությամբ կկիրառվեն յուրաքանչյուր երկրում այդ հարցերի վերաբերյալ սահմանված կանոնները։

Երկու պայմանավորվող կողմերի՝ մյուս կողմի տարածքում գտնվող քաղաքացիների վրա կտարածվեն այն երկրի օրենքներից բխող բոլոր իրավունքներն ու պարտականությունները, որտեղ նրանք գտնվում են, բացառությամբ ազգային պաշտպանությանը վերաբերող պարտականությունների, որոնցից նրանք կազատվեն։ Երկու կողմերի քաղաքացիների ընտանեկան իրավունքին, ժառանգական իրավունքին ու գործունակությանը վերաբերող հարցերը նույնպես բացառություն են կազմում սույն հոդվածի դրույթներից։ Դրանք կլուծվեն հատուկ համաձայնագրով։

Երկու պայմանավորվող կողմերը համաձայն են առավել բարենպաստության սկզբունքը կիրառել մյուս կողմի տարածքում բնակվող յուրաքանչյուր պայմանավորվող կողմի քաղաքացիների նկատմամբ։ Սույն հոդվածը չի կիրառվում Ռուսաստանի հետ դաշնակից խորհրդային հանրապետությունների քաղաքացիների իրավունքների, ինչպես նաև Թուրքիայի հետ դաշնակից մահմեդական երկրների քաղաքացիների իրավունքների նկատմամբ։

Մինչև 1918 թվականը Ռուսաստանի մաս կազմած այն տարածքների յուրաքանչյուր բնակիչ, որոնք Ռուսաստանի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Խորհրդային Հանրապետության կառավարությունը սույն պայմանագրի հիման վրա ճանաչում է այժմ Թուրքիայի ինքնիշխանության ներքո գտնվող, իրավունք ունի ազատ հեռանալու Թուրքիայից և իր հետ տանելու իր իրերն ու գույքը կամ դրանց արժեքը։ Նույն իրավունքը տարածվում է նաև Բաթումի տարածքի բնակիչների վրա, որի նկատմամբ գերիշխանությունը (սյուզերենությունը) Թուրքիան սույն պայմանագրով զիջում է Վրաստանին։

Ռուսաստանը պարտավորվում է իր հաշվին Թուրքիա վերադարձնել՝ մինչև Թուրքիայի հյուսիսարևելյան սահմանը, Ռուսաստանում գտնվող բոլոր թուրք ռազմագերիներին ու քաղաքացիական գերիներին՝ սույն պայմանագրի ստորագրման օրվանից հաշված երեք ամսվա ընթացքում Եվրոպական Ռուսաստանի և Կովկասի համար և վեց ամսվա ընթացքում՝ Ասիական Ռուսաստանի համար։ Թուրքիան նույն պարտավորությունն է ստանձնում դեռ Թուրքիայում գտնվող ռուս ռազմագերիների և քաղաքացիական գերիների նկատմամբ։ Այս հայրենադարձության մանրամասները կսահմանվեն հատուկ կոնվենցիայով, որը կմշակվի սույն պայմանագրի ստորագրումից անմիջապես հետո։

Երկու պայմանավորվող կողմերը համաձայն են մոտ ժամանակում կնքել հյուպատոսական կոնվենցիա, ինչպես նաև երկու երկրների միջև սույն պայմանագրի ներածության մեջ նշված բարեկամական հարաբերությունների հաստատման համար անհրաժեշտ բոլոր տնտեսական, ֆինանսական և այլ հարցերը կարգավորող համաձայնագրեր։

Ռուսաստանը պարտավորվում է Անդրկովկասյան հանրապետությունների նկատմամբ ձեռնարկել այն քայլերը, որոնք անհրաժեշտ են, որպեսզի այդ հանրապետությունները Թուրքիայի հետ իրենց կնքելիք պայմանագրերում ճանաչեն սույն պայմանագրի՝ իրենց անմիջականորեն վերաբերող հոդվածները։

Սույն պայմանագիրը ենթակա է վավերացման։ Վավերագրերի փոխանակումը տեղի կունենա Կարսում՝ հնարավորինս արագ։ Սույն պայմանագիրը, բացառությամբ 13-րդ հոդվածի, ուժի մեջ կմտնի վավերագրերի փոխանակման պահից։ Ի վավերացումն շարադրվածի՝ վերոհիշյալ լիազորներն ստորագրեցին սույն պայմանագիրն ու ամրապնդեցին իրենց կնիքներով։ Կազմված է երկու օրինակով Մոսկվայում՝ 1921 թվականի մարտի 16-ին (հազար երեք հարյուր երեսունյոթ թվականին)։ Գեորգի Չիչերին։ Յուսուֆ Քեմալ։ Ջիլալ Կորկմասով։ Դոկտոր Ռիզա Նուր։ Ալի Ֆուադ։

Թուրքիայի հյուսիսարևելյան սահմանը հաստատված է հետևյալ կերպ՝ ըստ ռուսական Գլխավոր շտաբի 1։210,000 մասշտաբով քարտեզի՝ մեկ մատնաչափում 5 վերստ։ Սև ծովի ափի Սարպ գյուղը–Ղարա Շալվար լեռը (5014), հատում է Ճորոխը Մարադիդի գյուղից հյուսիս, անցնում Սաբուր գյուղից հյուսիս–Խեդիս Մթա լեռը (7052)–Կվա Քիբե լեռը, Քավթարեթի գյուղը–Մեջիբնա լեռան ջրբաժանը–Գերաթ Քեսսուն լեռը (6468)։ Այնուհետև հետևելով Քորդա լեռան (7910) ջրբաժանին՝ Շավշեթի լեռնաշղթայի արևմտյան մասով հասնում է նախկին Արդվինի շրջանի նախկին վարչական սահմանին, Շավշեթի լեռնաշղթայով հասնում Սարի Չայ (Ղարա Իսսալ) լեռը (8478)–Քվիրալիի լեռնանցքը։ Այնտեղից հասնում է նախկին Արդահանի շրջանի նախկին վարչական սահմանին՝ Քաննի Դաղ լեռան մոտ։ Այնտեղից, ուղղվելով հյուսիս, հասնում է Թլիլ (Գրմանի) լեռը (8357) և, հետևելով Արդահանի նախկին սահմանին, Բադելլա գյուղից հյուսիսարևելք հասնում է Փոսխով Չայ գետին ու այդ գետով հարավ գնում մինչև Չանչախ գյուղից հյուսիս գտնվող կետը։ Այնտեղ թողնում է գետը և ջրբաժանով հասնում Այրիլյան Բաշի լեռը (8512)։ Անցնում է Քելլե Թափա (8,463), Քարման Թափա (9,709) լեռներով, հասնում Քասրիս Սերի լեռը (9681) և Քարզամեթ Չայ գետով՝ մինչև Քուռ գետը։ Այնտեղից Քռի տալվեգով գնում է Քարթանաքև գյուղից արևելք գտնվող կետը, որտեղ հեռանում է Քռից՝ անցնելով Ղարա Օղլի լեռան (7259) ջրբաժանով։ Այնտեղից Խազապին լիճը երկու մասի բաժանելով՝ հասնում է 7580 բարձունքին, իսկ այնտեղից՝ Գեք Դաղ լեռը (9152), Ուչ Թափալար (9783)–Թայա Քալա (9716) լեռներով՝ 9065 գագաթը, որտեղ թողնում է Արդահանի շրջանի նախկին սահմանը և անցնում Բ․ Ախ Բաբա (9973)–8828 (8827)–7602 լեռներով։ Իբիշ գյուղից արևելք անցնելով՝ հասնում է 7518 բարձունքին և ապա Ղզըլ Դաշ լեռը (7439) (7490)–Նոր Ղզըլ Դաշ (Ղզըլ Դաշ) գյուղը։ Ղարամեմեդից արևմուտք անցնելով՝ հասնում է Ջամուշբու Չայ գետին, որը գտնվում է Դելավեր, Բ․ Քմլի և Թիխնիս գյուղերից արևելք։ Վարթանլի և Բաշ Շուրագել գյուղերի վրայով, հետևելով հիշյալ գետին՝ հասնում է Արփաչայ գետին՝ Քալալիից հյուսիս։ Այնտեղից շարունակ Արփաչայի տալվեգով հասնում է Արաքսին և հետևում Արաքսի տալվեգին մինչև Ստորին Կարասուի միախառնումը։ Ծանոթություն․ սահմանը հետևում է վերոհիշյալ բարձունքների ջրբաժան գծերին։ Գեորգի Չիչերին։ Յուսուֆ Քեմալ։ Ջիլալ Կորկմասով։ Դոկտոր Ռիզա Նուր։ Ալի Ֆուադ։

Հաշվի առնելով, որ սահմանագիծը, ինչպես նշված է 1(Ա) հավելվածում, Արփաչայ և Արաքս գետերի տալվեգն է, Ազգային մեծ ժողովի կառավարությունը պարտավորվում է ամրոցիկների գիծը Արփաչայի շրջանում հետ տանել Ալեքսանդրապոլ–Երևան երկաթուղու ներկայիս ուղեգծից 8 վերստ հեռավորության վրա, իսկ Արաքսի շրջանում՝ վերոհիշյալ երկաթուղուց 4 վերստ հեռավորության վրա։ Նշված շրջանները սահմանափակող գծերը շարադրված են ստորև․ Արփաչայի գոտու համար՝ I պարբերության Ա և Բ կետերում, իսկ Արաքսի գոտու համար՝ II պարբերությունում։ I․ Արփաչայի գոտին։ Ա) Վարթանլիից հարավարևելք, Ուզուն Քիլիսայից արևելք, Բոզյար լեռով (5096), 5082–5047, Քարմիր Վանք Ուչ Թափայից (5578) արևելք, Արազ Օղլուից արևելք, Անիից արևելք՝ հասնում է Արփաչային Ենիքեյից արևմուտք։ Բ) Արփաչայից հեռանում է 5019 բարձունքից արևելք, ուղիղ գնում դեպի 5481 բարձունքը՝ Ղզըլ Քուլայից 4½ վերստ արևելք, Բոջալիից երկու վերստ արևելք, ապա Դիգոր Չայ գետը, այդ գետին հետևում մինչև Դուզ Քեչուգ գյուղը, ուղիղ գնում Ղարաբագի ավերակներից հյուսիս և հասնում Արփաչային։ II․ Արաքսի գոտին։ Ուղիղ գիծ Խարաբա Ալիջանի և Սուլեյման (Դիզա) գյուղի միջև։ Մի կողմից Ալեքսանդրապոլ–Երևան երկաթուղով, իսկ մյուս կողմից այդ երկաթուղուց 8 և 4 վերստ հեռավորությամբ գտնվող գծերով սահմանափակված գոտիներում Ազգային մեծ ժողովի կառավարությունը պարտավորվում է որևէ ամրաշինական կառույց չկառուցել (այդ հեռավորության գծերը նշված գոտիներից դուրս են) և կանոնավոր զորքեր չպահել։ Սակայն նա պահպանում է նշված գոտիներում կարգի, անվտանգության և վարչական կարիքների համար անհրաժեշտ զորքեր ունենալու իրավունքը։ Գեորգի Չիչերին։ Յուսուֆ Քեմալ։ Ջիլալ Կորկմասով։ Դոկտոր Ռիզա Նուր։ Ալի Ֆուադ։

Նախիջևանի տարածքը։ Արարատ կայարանը–Սարայ Բուլաղ լեռը (8071)–Քյոմուրլու Դաղ (6839), (6930)–Սայյաթ Դաղ (7868)–Քուրթ Քուլագ (Քյուրթ Քուլագ) գյուղը–Գամեսսուր Դաղ (8160)–8022 բարձունքը–Քուքի Դաղ (10282) և Նախիջևանի նախկին գավառի արևելյան վարչական սահմանը։ (Կնիք) Գեորգի Չիչերին։ (Կնիք) Յուսուֆ Քեմալ։ (Կնիք) Ջիլալ Կորկմասով։ (Կնիք) Դոկտոր Ռիզա Նուր։ (Կնիք) Ալի Ֆուադ։