Բաթումի հաշտության և բարեկամության պայմանագիր (1918)

Օսմանյան կայսերական կառավարությունը՝ մի կողմից, և իրեն անկախ հռչակած Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը՝ մյուս կողմից, փոխադարձ համաձայնությամբ ձգտելով երկու կողմերի միջև բարեկամության ու բարիդրացիության հարաբերություններ հաստատել քաղաքական, իրավական, տնտեսական և մտավոր ոլորտներում, իրենց լիազոր ներկայացուցիչներ նշանակեցին հետևյալ անձանց․ Օսմանյան կայսրությունից՝ Նորին գերազանցություն Խալիլ բեյին՝ պատգամավոր, արդարադատության նախարար և Պետական խորհրդի նախագահ, որպես առաջին պատվիրակ, և Նորին գերազանցություն գեներալ-լեյտենանտ Վեհիբ Մեհմեդ փաշային՝ Կովկասյան ռազմաճակատում օսմանյան զորքերի գլխավոր հրամանատար, որպես ռազմական պատվիրակ։ Հայաստանի Հանրապետությունից՝ պարոն Ալ. Խատիսովին՝ պատվիրակության նախագահ, պարոն Ռուբեն Քաջազնունուն՝ պատվիրակ, և պարոն Միքայել Պապաջանովին՝ պատվիրակ։ Ստուգելով երկու կողմերի լիազորագրերը և դրանք պատշաճ ձևով կազմված գտնելով՝ այս անձինք համաձայնության եկան հետևյալ դրույթների շուրջ․

Օսմանյան կայսերական կառավարության և Հայաստանի Հանրապետության կառավարության միջև հաստատվում են խաղաղություն և մշտական բարեկամություն։

Ստորև նկարագրված ուղղությամբ անցնող սահմանագիծը բաժանում է Օսմանյան կայսրությունը Վրաստանի Հանրապետությունից, Հայաստանի Հանրապետությունից և Ադրբեջանի Հանրապետությունից։ Սահմանը սկսվում է այն կետից, որտեղ Ճորոխ գետը թափվում է Սև ծովը, և համընկնում է Օսմանյան կայսրության ու Ռուսաստանի միջև մինչև 1877 թվականի պատերազմը գոյություն ունեցող հին սահմանի հետ։ Այն անցնում է Շավնաբադով և լեռնագագաթների գծով հասնում Խալխամ ու Մեպիսցկար լեռներին՝ 1856 թվականի սահմանով, ապա շրջվում հարավ, անցնում Փիրսագադ լեռան գագաթով՝ Աբասթումանից երկու կիլոմետր հարավ, և շրջվելով հյուսիս-արևելք՝ հասնում Կարխուլ Դաղի գագաթին։ Այստեղից նախ հինգ կիլոմետր հյուսիս-արևելք, ապա հարավ-արևելք գնալով՝ այն հասնում է Գուրկել բնակավայրը, Ածխուրիից երկու կիլոմետր հարավ անցնում Քուռ գետը և Կայաբաշի ու Օրթաթավի լեռների գագաթներով հասնում Տաբիցկուրի լիճը՝ Մոլիտի վանքից անմիջապես հարավ։ Այնուհետև այն հատում է լիճն այնպես, որ Օսմանյան տարածքում է մնում լճի այն մասը, որը գտնվում է Մոլիտի վանքի անմիջապես հարավից մինչև լճի հյուսիսային ծայրից մեկուկես կիլոմետր հարավ-արևելք՝ կետը ձգվող ուղիղ գծից հարավ, և հասնում Թավկոտելի լեռը։ Ապա այն իջնում է հարավ՝ Շավնաբադ, Կարագուզու և Սամսար լեռների գագաթներով, շրջվում արևելք և անցնում Դեվեքիրան լեռնաշղթայի գագաթներով։ Այնուհետև ուղղվում է հարավ՝ Աչրիքար, Բաշքիրան ու Նուրռահման լեռների գագաթներով։ Նուրռահման լեռից հետո այն շարունակում է դեպի հարավ՝ լեռնագագաթների գծով, և Աղբուլաղ բնակավայրից հինգ կիլոմետր արևմուտք հատում Ալեքսանդրապոլ–Թիֆլիս երկաթուղին։ Այստեղից այն գագաթներով գնում է մինչև Խանվալի, ապա համարյա ուղիղ գծով հասնում Ալագյազ լեռան ամենաբարձր գագաթը։ Ուղիղ գծով շարունակվելով՝ այն հատում է Էջմիածին–Սարդարապատ խճուղին Էջմիածնից յոթ կիլոմետր արևմուտք գտնվող կետում, ապա յոթ կիլոմետր հեռավորությամբ շրջանցում Էջմիածինը և գնում Ալեքսանդրապոլ–Ջուլֆա երկաթուղուն զուգահեռ՝ այդ երկաթուղուց մոտ վեց կիլոմետր հեռու։ Բաշքիրան բնակավայրից տասնվեց կիլոմետր հարավ-արևմուտք այն հատում է այդ բնակավայրից դեպի երկաթուղի տանող ճանապարհը, ապա շրջվում հարավ-արևելք, անցնում Աշաղի Ղարաբաղլար գյուղից մեկ կիլոմետր հեռավորությամբ և Շաղաթլու, Կարախաչի ու Աշաղի Չանախջի բնակավայրերով հասնում Էլփինչայ գետին, որով գնում է մինչև Արփա։ Այդ բնակավայրից այն միանում է Արփաչայի հովտին, հասնում Կայալու և Կայիդ գետի երկայնքով գնում մինչև Աղթաբան լեռան գագաթը։ Ապա այն անցնում է Կարատուրնա, Արաջին ու Գարանլիկ լեռների գագաթներով, հասնում Ռեանլաչայ գետի իջվածքին և գետի հովտով, Ազա բնակավայրից հարավ, հասնում նախկին ռուս-պարսկական սահմանագծի վրա գտնվող Ալիջան բնակավայրը։ Սահմանագծի վերջնական որոշումը տեղում կատարելու է երկու կողմերի անդամներից կազմված հանձնաժողովը։

Հայաստանի Հանրապետության կառավարության և Ադրբեջանի Հանրապետության կառավարության միջև իրենց փոխադարձ սահմանների որոշման վերաբերյալ կնքված համաձայնության արձանագրությունը հաղորդվելու է Օսմանյան կայսերական կառավարությանը։

Օսմանյան կայսերական կառավարությունը պարտավորվում է զենքի ուժով օգնություն ցուցաբերել Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանը, եթե վերջինս այդպիսի օգնություն խնդրի երկրում կարգուկանոնն ու անդորրն ապահովելու համար։

Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը պարտավորվում է գործուն միջոցներով կանխել իր տարածքում որևէ խմբավորման ստեղծումն ու զինումը, ինչպես նաև զինաթափել բոլոր այն խմբերը, որոնք կփորձեն այնտեղ ապաստան գտնել։

Հայաստանի Հանրապետությունում ապրող մահմեդականների կրոնն ու սովորույթները հարգվելու են։ Նորին կայսերական մեծություն սուլթանի անունը արտասանվելու է մահմեդականների հանրային աղոթքներում։ Նրանք օգտվելու են նույն քաղաքացիական ու քաղաքական իրավունքներից, ինչ այլ կրոնների պատկանող քաղաքացիները։ Մահմեդականները կարող են ուսուցում ստանալ իրենց մայրենի լեզվով և իրենց կրոնի լեզվով։ Կրոնական պաշտամունքն ու բարեգործությունն ապահովելու նպատակով կարող են ստեղծվել մահմեդական համայնքներ՝ որպես իրավաբանական մարմիններ, որոնք լիազորված կլինեն հիմնելու մզկիթներ, հիվանդանոցներ, դպրոցներ, կրոնական ու բարեգործական հաստատություններ և դրանց պահպանության համար ձեռք բերելու շարժական ու անշարժ գույք։ Դրանք կառավարվելու են հատուկ կառավարիչների կողմից։ Գլխավոր մուֆթին նստավայր է ունենալու Էրիվան քաղաքում՝ Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաքում կամ գլխավոր քաղաքում, իսկ մյուս մուֆթիները բնակվելու են հանրապետության այն վայրերում, որտեղ նրանց ներկայությունը անհրաժեշտ կհամարվի։ Այս մուֆթիների հարաբերությունները Շեյխ-ուլ-Իսմայիլի հետ, ինչպես նաև նրանց իրավունքներն ու պարտականությունները որոշված են սույն պայմանագրին կցված համաձայնագրում։

Նկատի ունենալով Օսմանյան կայսրության և Հայաստանի Հանրապետության միջև որևէ պայմանագրի, կոնվենցիայի, համաձայնության, ակտի, կանոնադրության կամ այլ միջազգային փաստաթղթի բացակայությունը՝ երկու պայմանավորվող կողմերը համաձայնել են կնքել հյուպատոսական կոնվենցիա, առևտրային պայմանագիր և այլ ակտեր, որոնք անհրաժեշտ կհամարեն իրենց փոխադարձ իրավական հարաբերությունները կարգավորելու համար։ Հյուպատոսական կոնվենցիան կնքվելու է սույն պայմանագրի վավերագրերի փոխանակման օրվանից երկու տարվա ընթացքում։ Անցումային ժամանակաշրջանում գլխավոր հյուպատոսներն ու փոխհյուպատոսները իրենց արտոնությունների և գործառույթների առումով օգտվելու են առավել բարենպաստ ազգի կարգավիճակից՝ ընդհանուր միջազգային իրավունքի և փոխադարձության սկզբունքների հիման վրա։ Ընդհանուր միջազգային իրավունքի հիման վրա առևտրային պայմանագիր կնքելու բանակցությունները սկսվելու են Թուրքիայի՝ մի կողմից, և նրա հետ պատերազմի մեջ գտնվող պետությունների՝ մյուս կողմից, միջև ընդհանուր հաշտություն կնքվելուց անմիջապես հետո։ Մինչ այդ, և ամեն դեպքում մինչև 1919 թվականի դեկտեմբերի 3-ը, սույն պայմանագրի հավելվածով հաստատված ժամանակավոր կարգավորումը կիրառվելու է երկու կողմերի կողմից․ այն կարող է չեղյալ հայտարարվել 1919 թվականի հունիսի 30-ից սկսած և ուժի մեջ է մտնելու վեց ամիս անց։ Ցամաքային հաղորդակցությունը սկսվելու է սույն պայմանագրի վավերագրերի փոխանակումից հետո։

Պայմանավորվող կողմերը պարտավորվում են միմյանց տրամադրել երկաթուղային փոխադրումների բոլոր հնարավոր դյուրությունները՝ սահմանելով և կիրառելով իջեցված սակագներ։ Մասնավորապես, երկաթուղիների կառուցման, շահագործման ու պահպանման կամ այլ հանրային աշխատանքների համար անհրաժեշտ նյութերի փոխադրման նկատմամբ կիրառվելու են հատուկ իջեցված սակագներ։ Պայմանավորվող կողմերի երկաթուղային գծերի միջև շարժակազմի փոխանակումը կատարվելու է այդ հարցի վերաբերյալ հաստատված միջազգային սկզբունքների հիման վրա։ Պայմանավորվող կողմերն անհապաղ բանակցություններ են սկսելու՝ նախորդ դրույթների մանրամասները որոշելու համար։

Մինչև Հայաստանի Հանրապետության միանալը Միջազգային փոստահեռագրական միությանը, Օսմանյան կայսրության և Հայաստանի Հանրապետության միջև փոստային ու հեռագրական հարաբերությունները վերականգնվելու են սույն պայմանագրի վավերագրերի փոխանակումից հետո՝ միության փոստային ու հեռագրական կոնվենցիաների, համաձայնությունների և կանոնների դրույթներին համապատասխան։

Պայմանավորվող կողմերից մեկի տարածքի բնակիչներն ու համայնքները, որոնք սեփականության և օգտագործման իրավունքներ ունեն սահմանի մյուս կողմում գտնվող անշարժ գույքի նկատմամբ, կարող են անձամբ կամ լիազորների միջոցով այն օգտագործել, շահագործել, վարձակալության տալ, կառավարել կամ վաճառել։ Ոչ ոք չի կարող զրկվել այդ անշարժ գույքի նկատմամբ իրեն պատկանող սեփականության իրավունքներից, բացառությամբ հանրային օգտակարության նկատառումների և միշտ՝ փոխհատուցմամբ։ Այդ համայնքների բնակիչներին ու ներկայացուցիչներին որևէ խոչընդոտ չպետք է հարուցվի սահմանն անցնելիս, եթե նրանք ներկայացնում են իրենց բնակության վայրի իրավասու իշխանությունների տված և մյուս կողմի իշխանությունների օրինականացրած ճանապարհային փաստաթղթերը։ Դյուրություններ և հատուկ արտոնություններ են տրամադրվելու սահմանն անցնելու և սահմանամերձ բնակավայրերում առևտուր անելու համար։ Նախորդ դրույթների մանրամասները կարգավորվում են սույն պայմանագրի 11-րդ հավելվածով։

Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը պարտավորվում է գործադրել բոլոր ջանքերը՝ սույն պայմանագրի ստորագրումից անմիջապես հետո Բաքու քաղաքից այնտեղ գտնվող բոլոր հայկական զինվորական ուժերը դուրս բերելու համար, ինչպես նաև ապահովել, որ այդ դուրսբերումը որևէ բախման առիթ չդառնա։

Օսմանյան կայսրության, նրա դաշնակիցների և Ռուսաստանի միջև Բրեստ-Լիտովսկում կնքված ընդհանուր և լրացուցիչ հաշտության պայմանագրերի դրույթները կիրառվում են պայմանավորվող կողմերի նկատմամբ այնքանով, որքանով չեն հակասում սույն պայմանագրին։

Սույն պայմանագրով որոշված տարածքի սահմաններից դուրս գտնվող զորքերը դուրս են բերվելու պայմանագրի ստորագրումից հետո։

Սույն պայմանագիրը ենթակա է վավերացման, իսկ վավերագրերի փոխանակումը կատարվելու է Կոստանդնուպոլսում մեկ ամսվա ընթացքում կամ, հնարավորության դեպքում, ավելի շուտ։ Այն ուժի մեջ է մտնելու այդ փոխանակման օրվանից։

Ի հաստատումն դրա՝ լիազոր ներկայացուցիչները ստորագրել են սույն հաշտության և բարեկամության պայմանագիրը և դրել իրենց կնիքները։ Վեհիբ — Ռ. Քաջազնունի Ստորագրել են՝ Խալիլ — Ա. Խատիսով