Դաշնակից տերությունների և Հայաստանի պայմանագիրը՝ փոքրամասնությունների և առևտրի մասին

Բրիտանական կայսրությունը, Ֆրանսիան, Իտալիան և Ճապոնիան՝ Գլխավոր դաշնակից տերությունները, մի կողմից, Եվ Հայաստանը՝ մյուս կողմից, Նկատի ունենալով, որ Գլխավոր դաշնակից տերությունները ճանաչել են Հայաստանը որպես ինքնիշխան և անկախ պետություն, Եվ նկատի ունենալով, որ Հայաստանը ցանկանում է իր հաստատությունները համապատասխանեցնել ազատության և արդարության սկզբունքներին ու դրանց հուսալի երաշխիքը տալ բոլոր այն տարածքների բնակիչներին, որոնց նկատմամբ ստանձնել է կամ կստանձնի ինքնիշխանություն, Բարձր պայմանավորվող կողմերը, հետամուտ լինելով Թուրքիայի հետ խաղաղության պայմանագրի 93-րդ հոդվածի կատարման ապահովմանը, Այդ նպատակով իրենց լիազոր ներկայացուցիչներ են նշանակել՝ Նորին մեծություն Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորության ու ծովերից անդին բրիտանական տիրույթների թագավորը, Հնդկաստանի կայսրը՝ Մեծապատիվ Էդվարդ Ջորջ Վիլիերսին՝ Դերբիի կոմսին, K.G., P.C., K.C.V.O., C.B., Նորին բրիտանական մեծության արտակարգ և լիազոր դեսպանին Փարիզում, Եվ՝ Կանադայի դոմինիոնի համար՝ Պատվարժան սըր Ջորջ Հոլսի Փերլիին, K.C.M.G., Միացյալ Թագավորությունում Կանադայի բարձր հանձնակատարին, Ավստրալիայի Համագործակցության համար՝ Մեծապատիվ Էնդրյու Ֆիշերին՝ Միացյալ Թագավորությունում Ավստրալիայի բարձր հանձնակատարին, Նոր Զելանդիայի դոմինիոնի համար՝ Պատվարժան սըր Ջեյմս Ալենին, K.C.B., Միացյալ Թագավորությունում Նոր Զելանդիայի բարձր հանձնակատարին, Հարավաֆրիկյան միության համար՝ Պարոն Ռեջինալդ Էնդրյու Բլանկենբերգին, O.B.E., Միացյալ Թագավորությունում Հարավաֆրիկյան միության բարձր հանձնակատարի պաշտոնակատարին, Հնդկաստանի համար՝ Սըր Արթուր Հիրցելին, K.C.B., Հնդկաստանի գործերով պետական քարտուղարի օգնական տեղակալին, Ֆրանսիայի Հանրապետության նախագահը՝ Պարոն Ալեքսանդր Միլերանին՝ Նախարարների խորհրդի նախագահին, արտաքին գործերի նախարարին, Պարոն Ֆրեդերիկ Ֆրանսուա Մարսալին՝ ֆինանսների նախարարին, Պարոն Օգյուստ Պոլ Լուի Իզաակին՝ առևտրի և արդյունաբերության նախարարին, Պարոն Ժյուլ Կամբոնին՝ Ֆրանսիայի դեսպանին, Պարոն Ժորժ Մորիս Պալեոլոգին՝ Ֆրանսիայի դեսպանին, արտաքին գործերի նախարարի գլխավոր քարտուղարին, Նորին մեծություն Իտալիայի թագավորը՝ Կոմս Լելիո Բոնին Լոնգարեին՝ Թագավորության սենատորին, Նորին մեծություն Իտալիայի թագավորի արտակարգ և լիազոր դեսպանին Փարիզում, Պարոն Կառլո Գալլիին՝ հյուպատոսին, Նորին մեծություն Ճապոնիայի կայսրը՝ Վիկոնտ Չինդային՝ Նորին մեծություն Ճապոնիայի կայսեր արտակարգ և լիազոր դեսպանին Լոնդոնում, Պարոն Է. Մացուիին՝ Նորին մեծություն Ճապոնիայի կայսեր արտակարգ և լիազոր դեսպանին Փարիզում, Հայաստանը՝ Պարոն Ավետիս Ահարոնյանին՝ Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակության նախագահին, Պարոն Պողոս Նուբարին՝ Կոստանդնուպոլսի Հայոց խառը խորհրդի ներկայացուցչին, Որոնք, փոխանակելով պատշաճ և սահմանված կարգին համապատասխան ճանաչված իրենց լիազորագրերը, համաձայնեցին հետևյալ դրույթներին․ Գլուխ առաջին։

Հոդված 1։ Հայաստանը պարտավորվում է, որ սույն գլխի 2–8-րդ հոդվածներում պարունակվող դրույթները ճանաչվեն որպես հիմնական օրենքներ, որ որևէ օրենք, կանոնակարգ կամ պաշտոնական գործողություն չհակասի կամ չընդդիմանա այդ դրույթներին, և որ որևէ օրենք, կանոնակարգ կամ պաշտոնական գործողություն չգերակայի դրանց նկատմամբ։

Հոդված 2։ Հայաստանը պարտավորվում է բոլոր բնակիչներին տրամադրել կյանքի և ազատության լիակատար ու ամբողջական պաշտպանություն՝ առանց ծննդի, ազգային պատկանելության, լեզվի, ցեղի կամ կրոնի տարբերության։ Հայաստանի բոլոր բնակիչներն իրավունք կունենան ազատորեն՝ հրապարակավ կամ մասնավոր կարգով, դավանելու ցանկացած հավատք, կրոն կամ համոզմունք, որի գործադրումը անհամատեղելի չէ հասարակական կարգի և բարոյականության հետ։ Կրոնական պաշտամունքի ազատ իրականացման դեմ ոտնձգությունները կպատժվեն միևնույն պատիժներով՝ անկախ նրանից, թե որ պաշտամունքին են վերաբերում։

Հոդված 3։ Հայաստանը պարտավորվում է ճանաչել այն դրույթները, որոնք Գլխավոր դաշնակից տերությունները նպատակահարմար կհամարեն էթնիկ փոքրամասնություններին պատկանող անձանց փոխադարձ և կամավոր արտագաղթի վերաբերյալ։

Հոդված 4։ Հայաստանի բոլոր քաղաքացիները հավասար կլինեն օրենքի առջև և կօգտվեն քաղաքացիական ու քաղաքական նույն իրավունքներից՝ առանց ցեղի, լեզվի կամ կրոնի տարբերության։ Սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո երկու տարվա ընթացքում Հայաստանի կառավարությունը Գլխավոր դաշնակից տերություններին կներկայացնի էթնիկ փոքրամասնությունները հաշվի առնող ընտրական համակարգի նախագիծ։ Կրոնի, հավատքի կամ դավանանքի տարբերությունը չպետք է վնասի Հայաստանի որևէ քաղաքացու՝ քաղաքացիական ու քաղաքական իրավունքներից օգտվելու հարցում, մասնավորապես՝ հանրային ծառայության պաշտոններին, գործառույթներին ու պատվավոր կոչումներին հասանելիության կամ տարբեր մասնագիտություններով ու արդյունաբերական գործունեությամբ զբաղվելու հարցում։ Որևէ սահմանափակում չի սահմանվի Հայաստանի որևէ քաղաքացու կողմից ցանկացած լեզվի ազատ գործածության նկատմամբ՝ մասնավոր կամ առևտրական հարաբերություններում, կրոնի, մամուլի կամ ամեն տեսակի հրապարակումների հարցերում կամ հրապարակային ժողովներում։ Չնայած Հայաստանի կառավարության կողմից պաշտոնական լեզվի սահմանմանը՝ հայերենից տարբեր լեզու ունեցող Հայաստանի քաղաքացիներին պատշաճ հնարավորություններ կտրամադրվեն դատարանների առջև իրենց լեզվից բանավոր կամ գրավոր օգտվելու համար։

Հոդված 5։ Էթնիկ, կրոնական կամ լեզվական փոքրամասնություններին պատկանող Հայաստանի քաղաքացիներն իրավական և փաստական առումով կօգտվեն նույն վերաբերմունքից ու նույն երաշխիքներից, ինչ Հայաստանի մյուս քաղաքացիները։ Մասնավորապես, նրանք կունենան սեփական միջոցներով բարեգործական, կրոնական կամ սոցիալական հաստատություններ, դպրոցներ և կրթական այլ հիմնարկներ ստեղծելու, ղեկավարելու ու վերահսկելու հավասար իրավունք՝ դրանցում իրենց լեզուն ազատ գործածելու և իրենց կրոնն ազատ դավանելու իրավունքով։

Հոդված 6։ Հանրային կրթության բնագավառում Հայաստանի կառավարությունը այն քաղաքներում և շրջաններում, որտեղ բնակվում է հայերենից տարբեր լեզու ունեցող Հայաստանի քաղաքացիների զգալի բաժին, պատշաճ հնարավորություններ կտրամադրի՝ ապահովելու, որ այդ քաղաքացիների երեխաները ուսուցում ստանան իրենց լեզվով։ Այս դրույթը չի խոչընդոտի Հայաստանի կառավարությանը՝ այդ դպրոցներում հայերենի ուսուցումը պարտադիր դարձնելու հարցում։ Այն քաղաքներում և շրջաններում, որտեղ բնակվում է էթնիկ, կրոնական կամ լեզվական փոքրամասնություններին պատկանող Հայաստանի քաղաքացիների զգալի բաժին, այդ փոքրամասնություններին կապահովվի արդարացի բաժին այն գումարներից օգտվելու և դրանց բաշխման մեջ, որոնք պետական, համայնքային կամ այլ բյուջեներով կարող են հանրային միջոցներից հատկացվել կրթական, կրոնական կամ բարեգործական նպատակներով։

Հոդված 7։ Հայաստանը համաձայնում է մուսուլմանների նկատմամբ ձեռնարկել բոլոր անհրաժեշտ միջոցները՝ ընտանեկան իրավունքի և անձնական կարգավիճակի հարցերը մուսուլմանական սովորույթներին համապատասխան կարգավորելու համար։ Հայաստանը պարտավորվում է պաշտպանություն տրամադրել մզկիթներին, գերեզմանոցներին և մուսուլմանական կրոնական այլ հաստատություններին։ Բարեպաշտական հիմնադրամներին՝ վակուֆներին, և գոյություն ունեցող մուսուլմանական կրոնական ու բարեգործական հաստատություններին կապահովվեն լիակատար ճանաչում և բոլոր հնարավորությունները, իսկ նոր կրոնական ու բարեգործական հաստատություններ ստեղծելիս Հայաստանը չի մերժի նման բնույթի մյուս մասնավոր հաստատություններին երաշխավորված անհրաժեշտ հնարավորություններից որևէ մեկը։

Հոդված 8։ Հայաստանը համաձայնում է, որ նախորդ հոդվածների դրույթներն այն չափով, որքանով վերաբերում են ցեղային, կրոնական կամ լեզվական փոքրամասնություններին պատկանող անձանց, միջազգային նշանակության պարտավորություններ են և կդրվեն Ազգերի լիգայի երաշխավորության ներքո։ Դրանք չեն կարող փոփոխվել առանց Ազգերի լիգայի խորհրդի մեծամասնության համաձայնության։ Բրիտանական կայսրությունը, Ֆրանսիան, Իտալիան և Ճապոնիան պարտավորվում են չմերժել իրենց համաձայնությունը այդ հոդվածների որևէ փոփոխության, որը սահմանված կարգով հավանության է արժանացել Ազգերի լիգայի խորհրդի մեծամասնության կողմից։ Հայաստանը համաձայնում է, որ Ազգերի լիգայի խորհրդի յուրաքանչյուր անդամ իրավունք կունենա Խորհրդի ուշադրությանը ներկայացնելու այս պարտավորություններից որևէ մեկի խախտումը կամ խախտման վտանգը, և որ Խորհուրդը կարող է ձեռնարկել այնպիսի գործողություններ և տալ այնպիսի ցուցումներ, որոնք տվյալ հանգամանքներում կթվան պատշաճ ու արդյունավետ։ Հայաստանը նաև համաձայնում է, որ սույն հոդվածներին վերաբերող իրավական կամ փաստական հարցերի շուրջ Հայաստանի և Գլխավոր դաշնակից տերություններից որևէ մեկի կամ Ազգերի լիգայի խորհրդի անդամ որևէ այլ տերության միջև կարծիքների տարաձայնության դեպքում այդ տարաձայնությունը կհամարվի միջազգային բնույթ ունեցող վեճ՝ Ազգերի լիգայի կանոնադրության 14-րդ հոդվածի իմաստով։ Հայաստանի կառավարությունը համաձայնում է, որ նման յուրաքանչյուր վեճ, մյուս կողմի պահանջով, կհանձնվի Մշտական արդարադատության դատարանին։ Մշտական դատարանի վճիռը կունենա նույն ուժն ու նշանակությունը, ինչ Կանոնադրության 13-րդ հոդվածի հիման վրա կայացված վճիռը։ Գլուխ երկրորդ։

Հոդված 9։ Գլխավոր դաշնակից տերություններից յուրաքանչյուրը՝ մի կողմից, և Հայաստանը՝ մյուս կողմից, կարող են իրենց համապատասխան մայրաքաղաքներում նշանակել դիվանագիտական ներկայացուցիչներ, ինչպես նաև իրենց համապատասխան տարածքների քաղաքներում ու նավահանգիստներում՝ գլխավոր հյուպատոսներ, հյուպատոսներ, փոխհյուպատոսներ և հյուպատոսական գործակալներ։ Սակայն գլխավոր հյուպատոսները, հյուպատոսները, փոխհյուպատոսները և հյուպատոսական գործակալները կարող են պաշտոնավարումն սկսել միայն այն բանից հետո, երբ սովորական կարգով ընդունվեն այն կառավարության կողմից, որի տարածք ուղարկված են։ Գլխավոր հյուպատոսները, հյուպատոսները, փոխհյուպատոսները և հյուպատոսական գործակալները կօգտվեն ամեն տեսակի այն առավելություններից, ազատումներից և անձեռնմխելիություններից, որոնք ապահովվում են կամ կապահովվեն առավել բարենպաստ պայմաններ ստացող ազգի հյուպատոսական գործակալներին։

Հոդված 10։ Հայաստանը պարտավորվում է չկնքել որևէ պայմանագիր, կոնվենցիա կամ համաձայնագիր և չձեռնարկել որևէ միջոց, որը կխոչընդոտի իր մասնակցությանը սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո հինգ տարվա ընթացքում Ազգերի լիգայի հովանու ներքո այլ պետությունների առևտրի նկատմամբ արդարացի վերաբերմունքի նպատակով կնքվելիք որևէ ընդհանուր կոնվենցիայի։ Հայաստանը նաև պարտավորվում է բոլոր դաշնակից պետությունների վրա տարածել մաքսային ոլորտի ցանկացած արտոնություն կամ առավելություն, որը նույն հնգամյա ժամանակահատվածում կարող է շնորհել այն պետություններից որևէ մեկին, որոնց հետ դաշնակից պետությունները 1914 թ. օգոստոսից ի վեր պատերազմի մեջ են եղել, կամ որևէ այլ պետության, որն Ավստրիայի հետ խաղաղության պայմանագրի 222-րդ հոդվածի հիման վրա այդ նույն պետությունների հետ ունի հատուկ մաքսային պայմանավորվածություններ։

Հոդված 11։ Մինչև վերը նշված ընդհանուր կոնվենցիայի կնքումը Հայաստանը պարտավորվում է Հայաստանի նավերին համանման վերաբերմունք ցուցաբերող բոլոր դաշնակից պետությունների նավերին տրամադրել նույն վերաբերմունքը, ինչ ազգային նավերին կամ առավել բարենպաստ պայմաններ ստացող ազգի նավերին։ Որպես բացառություն այս դրույթից՝ յուրաքանչյուր դաշնակից պետության ուղղակիորեն ճանաչվում է իր առափնյա ծովային փոխադրումները ազգային նավերին վերապահելու իրավունքը։

Հոդված 12։ Մինչև Ազգերի լիգայի հովանու ներքո հաղորդակցության և տարանցման ազատությունն ապահովելու ու պահպանելու համար նախատեսված ընդհանուր կոնվենցիայի կնքումը Հայաստանը պարտավորվում է հայկական տարածքով տարանցման ազատություն տրամադրել դաշնակից պետություններից որևէ մեկից եկող կամ դեպի այն գնացող անձանց, ապրանքներին, նավերին, կառքերին, վագոններին և փոստային առաքումներին ու դրանց նկատմամբ, հնարավորությունների, գանձումների, սահմանափակումների և այլ բոլոր հարցերի առումով, ցուցաբերել առնվազն նույնքան բարենպաստ վերաբերմունք, որքան հայկական անձանց, ապրանքների, նավերի, կառքերի, վագոնների և փոստային առաքումների կամ առավել բարենպաստ պայմաններից օգտվող ցանկացած այլ ազգային պատկանելության, ծագման, ներմուծման կամ սեփականության պատկանելության դեպքում։ Այս տարանցիկ երթևեկության նկատմամբ Հայաստանում սահմանվող բոլոր գանձումները պետք է ողջամիտ լինեն՝ հաշվի առնելով այդ երթևեկության պայմանները։ Տարանցիկ ապրանքները կազատվեն մաքսային կամ այլ բոլոր տուրքերից։ Հայաստանով տարանցիկ երթևեկության համար միասնական սակագներ, ինչպես նաև Հայաստանի և որևէ դաշնակից պետության միջև ուղիղ տոմսեր կամ բեռնագրեր նախատեսող միասնական սակագներ կսահմանվեն, եթե համապատասխան դաշնակից տերությունն այդպիսի պահանջ ներկայացնի։ Տարանցման ազատությունը կտարածվի փոստային, հեռագրական կամ հեռախոսային ծառայությունների վրա։ Համաձայնեցված է, որ որևէ դաշնակից պետություն իրավունք չի ունենա պահանջելու օգտվել այս դրույթներից իր տարածքի այն մասի համար, որտեղ նույն հարցի վերաբերյալ փոխադարձ վերաբերմունք չի տրամադրվում։ Եթե սույն պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո հինգ տարվա ընթացքում վերը նախատեսված ընդհանուր կոնվենցիան չկնքվի Ազգերի լիգայի հովանու ներքո, Հայաստանը դրանից հետո ցանկացած պահի իրավունք կունենա դադարեցնելու սույն հոդվածի դրույթների գործողությունը՝ Ազգերի լիգայի գլխավոր քարտուղարին տասներկու ամիս առաջ ծանուցելու պայմանով։

Հոդված 13։ Նախորդ հոդվածներով դաշնակից տերություններին տրամադրված բոլոր իրավունքներն ու արտոնությունները հավասարապես կտարածվեն Ազգերի լիգայի անդամ բոլոր պետությունների վրա։ Սույն պայմանագիրը, որը կազմված է ֆրանսերեն, անգլերեն և իտալերեն, և որի ֆրանսերեն տեքստը տարաձայնության դեպքում գերակայում է, ենթակա է վավերացման։ Այն ուժի մեջ կմտնի Թուրքիայի հետ խաղաղության պայմանագրի հետ միաժամանակ։ Վավերագրերի ավանդադրումը կկատարվի Փարիզում։ Այն տերությունները, որոնց կառավարությունների նստավայրը Եվրոպայից դուրս է, իրավունք կունենան սահմանափակվելու Փարիզում իրենց դիվանագիտական ներկայացուցչի միջոցով Ֆրանսիայի Հանրապետության կառավարությանը տեղեկացնելով, որ իրենց վավերացումը կատարվել է, և այդ դեպքում նրանք պետք է հնարավորինս շուտ փոխանցեն համապատասխան վավերագիրը։ Վավերագրերի ավանդադրման մասին կկազմվի արձանագրություն։ Ֆրանսիայի կառավարությունը բոլոր ստորագրող տերություններին կհանձնի վավերագրերի ավանդադրման արձանագրության պատշաճ վավերացված պատճենը։ Ի վկայություն որի՝ վերը նշված լիազոր ներկայացուցիչները ստորագրեցին սույն պայմանագիրը։ Կատարված է Սևրում՝ հազար ինը հարյուր քսան թվականի օգոստոսի տասներորդ օրը, մեկ օրինակով, որը կպահվի Ֆրանսիայի Հանրապետության կառավարության արխիվներում և որի վավերական պատճենները կհանձնվեն ստորագրող տերություններից յուրաքանչյուրին։ (Կնիքի տեղը) Դերբի։ (Կնիքի տեղը) Ջորջ Հ. Փերլի։ (Կնիքի տեղը) Էնդրյու Ֆիշեր։ (Կնիքի տեղը) Ջեյմս Ալեն։ (Կնիքի տեղը) Ռ. Ա. Բլանկենբերգ։ (Կնիքի տեղը) Արթուր Հիրցել։ (Կնիքի տեղը) Ա. Միլերան։ (Կնիքի տեղը) Ֆ. Ֆրանսուա Մարսալ։ (Կնիքի տեղը) Ժյուլ Կամբոն։ (Կնիքի տեղը) Պալեոլոգ։ (Կնիքի տեղը) Բոնին։ (Կնիքի տեղը) Կ. Մացուի։ (Կնիքի տեղը) Ա. Ահարոնյան։